2.1 Aanvullingen van de Omgevingswet
2.1.1 Inhoud hoofdstuk 15
2.1.1.1 Inhoud en opbouw
Hoofdstuk 15 is in de Omgevingswet gereserveerd voor schade. Dit hoofdstuk zal regelingen bevatten voor de vergoeding van schade die door de overheid wordt veroorzaakt als gevolg van rechtmatig overheidshandelen.
Het wetsvoorstel voor de Invoeringswet bevat twee regelingen voor schadevergoeding door rechtsmatig overheidshandelen. Het gaat om een algemene regeling voor schadevergoeding door rechtmatig overheidshandelen (nadeelcompensatie) en om een regeling voor schadevergoeding als gevolg van het opleggen van gedoogplichten. Deze regelingen worden opgenomen in afdeling 15.1 onderscheidenlijk afdeling 15.2.
Hoofdstuk 15 wordt via de Aanvullingswetten grondeigendom en natuur nog aangevuld met onder meer regels voor schadeloosstelling als gevolg van onteigening en van een voorkeursrechtbeschikking, of schade als gevolg van in het wild levend dieren.
Hoofdstuk 13 bevat daarnaast ook financiële bepalingen. Het bevat onder meer een regeling over schadevergoeding die een burger of bedrijf aan de overheid moet betalen. Dat hoofdstuk bevat in algemene zin regels over financiële verplichtingen die een burger of bedrijf opgelegd krijgt door de overheid. Ook bevat hoofdstuk 13 regels over kostenverhaal tussen overheden onderling.
2.1.1.2 Nadeelcompensatie
Het wetsvoorstel bevat in afdeling 15.1 een regeling voor nadeelcompensatie. In de memorie van toelichting van het wetsvoorstel voor de Omgevingswet was deze regeling al aangekondigd. Nadeelcompensatie omvat de vergoeding van schade die de overheid veroorzaakt in de uitoefening van haar publiekrechtelijke taak of bevoegdheid. Niet alle schade wordt vergoed, maar alleen de schade die uitstijgt boven het normale maatschappelijke risico en een burger onevenredig zwaar treft in vergelijking tot andere burgers. Afdeling 15.1 heeft zowel betrekking op nadeelcompensatie als wat onder de geldende wetgeving wordt verstaan onder planschade.
In het geldende omgevingsrecht wordt onderscheid gemaakt tussen nadeelcompensatie en planschade. Afdeling 15.1 gebruikt de term ‘nadeelcompensatie’.
Nadeelcompensatie is de overkoepelende term voor een tegemoetkoming in de schade die wordt geleden door rechtmatige besluiten van de overheid in abnormale gevallen. Te denken is aan schadevergoeding voor langdurige wegopenbrekingen, aanleg van metrostations en grootschalige waterwerken. Nadeelcompensatie wordt nu nog geregeld door diverse wetten die voor een groot deel opgaan in de Omgevingswet. Daarnaast wordt in de huidige praktijk ook nadeelcompensatie vergoed zonder dat daarvoor een basis bestaat in een formele wet. Vaak geldt hiervoor een lagere verordening of een beleidsregel.
Planschade is schade die wordt geleden ten gevolge van planologische besluitvorming. Dit wordt nu nog geregeld in afdeling 6.1 van de Wro. Directe planschade is schade die het gevolg is van het wijzigen van bestaande rechten, bijvoorbeeld door het beëindigen van functies of het opleggen van extra verplichtingen aan een burger of bedrijf. Indirecte planschade is schade die wordt veroorzaakt door activiteiten in de omgeving van een perceel van een burger of in de omgeving van een bedrijf. Een voorbeeld van indirecte planschade is een bestemmingsplan dat de bouw van een betonmortelcentrale of hoge woonflat mogelijk maakt, waardoor een naast gelegen perceel in waarde daalt.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) voorziet in een algemene regeling voor nadeelcompensatie in titel 4.5 van die wet. Deze regeling is door het parlement aangenomen maar nog niet in werking getreden, in afwachting van een wet die bestaande regelingen over nadeelcompensatie aanpast of intrekt (Aanpassingswet nadeelcompensatie). De regeling in de Awb vormt de basis voor afdeling 15.1. Op een aantal punten wordt de regeling in de Awb aangevuld, waarover hierna meer in paragrafen 2.1.2.1 en volgende van deze toelichting.
Titel 4.5 van de Awb en afdeling 15.1 hebben alleen betrekking op vergoeding van schade die door rechtmatig overheidshandelen is veroorzaakt. Schadevergoeding door onrechtmatig overheidshandelen valt daarmee niet onder het toepassingsbereik van titel 4.5 van de Awb en afdeling 15.1. Schade die daardoor wordt veroorzaakt, kan worden verkregen op grond van artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek.
Verder bestrijken deze regelingen alleen de vergoeding van schade die de overheid veroorzaakt bij de uitoefening van een publiekrechtelijke taak of bevoegdheid. Sommige bestaande schaderegelingen kwalificeren strikt genomen niet als nadeelcompensatie omdat zij niet het gevolg zijn van actief overheidshandelen (het flora- en faunafonds, bedoeld in artikel 6.3 van de Wet natuurbescherming).
Ook wetten in formele zin vallen niet onder de reikwijdte van de regeling voor nadeelcompensatie door het gebruik van de term “bestuursorgaan” in artikel 4:126, eerste lid, van de Awb, gelezen in samenhang met artikel 1:1 van de Awb. Verder is titel 4.5 op grond van artikel 1:6, aanhef en onder a, van de Awb niet van toepassing op strafvorderlijk optreden.
Een verzoek om nadeelcompensatie kan worden gedaan, los van het besluit dat de schade heeft veroorzaakt. De voorbereiding van het schadeveroorzakende besluit wordt daarmee niet belast met de afwikkeling van verzoeken om nadeelcompensatie. Omgekeerd is het maken van bezwaar of het instellen van beroep tegen het schadeveroorzakende besluit geen vereiste om nadeelcompensatie toe te kennen. Evenmin wordt de mogelijkheid om nadeelcompensatie toe te kennen beperkt door het relativiteitsvereiste zoals dat in artikel 8:69a van de Awb is vastgelegd, of door het zogenoemde specialiteitsbeginsel (vgl. Kamerstukken I 2012/13, 32 621, C, blz. 2). Van belang is alleen of de benadeelde door het schadeveroorzakende besluit of de schadeveroorzakende maatregel schade lijdt.
Het relativiteitsvereiste is voor het bestuursrecht opgenomen in artikel 8:69a van de Awb. Daarin is bepaald dat de bestuursrechter een besluit niet vernietigt op de schending van een geschreven of ongeschreven regel als deze kennelijk niet strekt tot bescherming van degene die zich op de regel beroept. Het specialiteitsbeginsel houdt – kort weergegeven – in dat de belangenafweging door een bestuursorgaan beperkt dient te blijven tot de belangen die de desbetreffende wet beoogt te beschermen.
2.1.1.3 Verhouding nadeelcompensatie tot schade bij gedoogplichten
Hoofdstuk 10 van de Omgevingswet regelt het opleggen van gedoogplichten, hoofdstuk 15 de schadevergoeding voor gedoogplichten. Hoofdstuk 10 van de Omgevingswet bevat een bijzondere regeling voor de oplegging van de daar genoemde gedoogplichten. De Omgevingswet sluit niet uit dat bijvoorbeeld ook het omgevingsplan gedoogplichten bevat, maar daarvoor geldt geen bijzondere regeling voor de oplegging van deze plichten.
Een gedoogplicht omvat de plicht om een perceel een (bouw)werk of werkzaamheid te dulden dat vanwege het algemeen daar moet zijn of moet worden uitgevoerd. Hoofdstuk 10 bevat diverse gedoogplichten voor het dulden van onderzoek, onderhoud, wegen, waterstaatswerken energienetten, gasproductienetten, mijnbouwwerk, ontgrondingen en archeologisch onderzoek.
Afdeling 15.2 bevat een eigen regeling voor de vergoeding van schade die het gevolg is van een gedoogplicht die op grond van hoofdstuk 10 van de Omgevingswet is opgelegd. Deze regeling gaat voor op de regeling voor nadeelcompensatie in afdeling 15.1. Hoofdstuk 15 is zo opgebouwd dat 15.1 (nadeelcompensatie) de algemene regeling is voor schadevergoeding als gevolg van rechtmatig overheidshandelen. Afdeling 15.2 gaat als bijzondere schadevergoedingsregeling voor op afdeling 15.1. Dat past bij artikel 4:126, tweede lid, aanhef en onder d van de Awb. Daarin is bepaald dat schadevergoeding op grond van dat artikel niet mogelijk is als de schadevergoeding anderszins is verzekerd ( zie ook Kamerstukken II 2010/11, 32 621, nr. 3, blz. 18).
Dat betekent dat afdeling 15.1 niet van toepassing is op schadevergoeding als gevolg van gedoogplichten die op grond van hoofdstuk 10 zijn opgelegd. Voor schadevergoeding als gevolg van gedoogplichten geldt bijvoorbeeld geen aftrek op grond van het normale maatschappelijke risico en geen wettelijk forfait dat in artikel 15.6 van dit voorstel is opgenomen. Dat past bij de inbreuken die sommige gedoogplichten maken op de eigendom, zoals het dulden van hoogspanningslijnen of windturbines.
De lijn dat afdeling 15.1 voor gaat op afdeling 15.1 kan ten opzichte van bestaande wetgeving vooral voor het waterdomein gevolgen hebben. Schadevergoeding als gevolg van de plicht om onderhoud aan een waterstaatswerk te gedogen bijvoorbeeld, wordt op grond van de Waterwet via het bestuursrecht afgewikkeld. Op grond van dit voorstel wordt schadevergoeding als gevolg van gedoogplichten echter afgewikkeld via een dagvaardingsprocedure bij de burgerlijke rechter als niet tot minnelijke overeenstemming wordt gekomen (zie artikel 15.14).
Voor het waterdomein gaat het om de volgende gedoogplichten:
10.2, eerste lid onderhoud, onderzoek en graven aan waterstaatswerken
10.3, eerste lid ontvangst baggerspecie
10.3, derde lid grondwateronttrekking
10.3, vierde lid inundatie bergingsgebied of gronden in oppervlaktelichaam
10.13 drink- en afwatervoorziening
10.17 onderzoek naar en aanleg van waterstaatswerken
De gedoogplicht voor grondwateronttrekkingen is in 10.3, derde lid, zo omschreven dat het niet alleen het ‘slaan van de put’ omvat, maar ook de schade die door een onttrekking in de omgeving wordt uitgevoerd. Voor grondwateronttrekkingen heeft dit tot gevolg dat een eventuele gerechtprocedure over de schade exclusief wordt afgewikkeld via een dagvaardingsprocedure bij de burgerlijke rechter.
Wat betreft schade in geval van bergingsgebieden geldt dat de gedoogplicht zich alleen uitstrekt over de daadwerkelijke inundatie van het gebied. De aanwijzing of inrichting van het bergingsgebied is het gevolg van het projectbesluit van het dagelijks bestuur van het waterschap of van het omgevingsplan. Schade die daarvan het gevolg is, komt voor vergoeding in aanmerking via afdeling 15.1 (nadeelcompensatie).
2.1.2 Nadeelcompensatie
2.1.2.1 Doelstelling van afdeling 15.1
De voorstellen die in afdeling 15.1 worden gedaan wat betreft nadeelcompensatie kunnen niet los worden gezien van de aanleiding en doelstellingen van de Omgevingswet. Aanleiding voor de Omgevingswet is dat het huidige omgevingsrecht verbrokkeld en verdeeld is over tientallen wetten. De geldende wetgeving bevat aparte wetten over bijvoorbeeld bodem, bouwen en geluid. Deze worden geïntegreerd in de Omgevingswet.
De voorgestelde regeling voor nadeelcompensatie sluit hierop aan en op de doelstellingen van de Omgevingswet en de daarin opgenomen instrumenten. De vier verbeterdoelen van de stelselherziening van het omgevingsrecht zijn:
– het vergroten van de inzichtelijkheid, de voorspelbaarheid en het gebruiksgemak van het omgevingsrecht;
– het bewerkstelligen van een samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving in beleid, besluitvorming en regelgeving;
– het vergroten van de bestuurlijke afwegingsruimte door een actieve en flexibele aanpak mogelijk te maken voor het bereiken van doelen voor de fysieke leefomgeving;
– het versnellen en verbeteren van besluitvorming over projecten in de fysieke leefomgeving.
Concreet kan de aansluiting van afdeling 15.1 op de verbeterdoelstellingen en op het stelsel van de Omgevingswet goed worden weergegeven aan de hand van het omgevingsplan. In het omgevingsplan komen de verbeterdoelen van de Omgevingswet duidelijk tot uitdrukking. Het bevat voor burgers de rechten en verplichtingen over de fysieke leefomgeving waarmee de inzichtelijkheid en het gebruiksgemak van het omgevingsrecht worden vergroot. In het omgevingsplan kan een samenhangende benadering worden bewerkstelligd, omdat het op lokaal niveau de regels van diverse overheden en over verschillende taken en bevoegdheden bij elkaar brengt.
Verbrede reikwijdte omgevingsplan ten opzichte van het bestemmingsplan
Het omgevingsplan gaat regels bevatten over onder meer geur, geluid, externe veiligheid, welstand en regels uit lokale verordeningen over bijvoorbeeld de inzameling van hemelwater, kappen van bomen en uitwegen. Ten opzichte van het bestemmingsplan wordt de reikwijdte van een omgevingsplan verbreed. De verbreding kan bestaan uit regels waarvan de concrete toepassing afhankelijk is van een nader afwegingsmoment, zoals de vergunningplicht voor een uitweg of het kappen van een boom. Het omgevingsplan krijgt in tegenstelling tot het bestemmingsplan veel meer het karakter van een (digitale) verordening die gaat over de fysieke leefomgeving als geheel
in plaats van een plan dat concrete regels geeft over bouwen en grondgebruik. Vaker dan nu met het bestemmingsplan het geval is, zal pas op basis van een concreet initiatief een representatieve inschatting van de schade kunnen worden gemaakt die het gevolg is van een omgevingsplan.
Flexibele en dynamische opzet mogelijk maken
De Omgevingswet maakt het daarnaast mogelijk om een omgevingsplan een flexibele en dynamische opzet te geven. Met de Omgevingswet hoeft niet elk aspect van de fysieke leefomgeving tot in detail vastgelegd te zijn. Niet voor ieder gebied zal voor een dergelijke opzet worden gekozen. In gebieden waar beheer en behoud voorop staan, zoals in beschermde stads- en dorpsgezichten, kan voor een gedetailleerde en beschermende regeling in een omgevingsplan worden gekozen. In andere gebieden kan een gemeente kiezen voor een globaal omgevingsplan of voor een mengvorm van gedetailleerd en globaal. Welke keuze de gemeente maakt, zal afhankelijk zijn van het gebied. Een centrum stedelijk gebied vraagt om andere keuzes dan een gebied voor bedrijven of een landelijk gebied.
Omgevingsplannen kunnen in tegenstelling tot bestemmingsplannen ruimte laten voor een nadere afweging als een concreet initiatief van de burger zich aandient. Dat kan door het opnemen van globale functies waarbij duidelijke randvoorwaarden worden gesteld aan het benutten van de mogelijkheden die het plan biedt. In een omgevingsplan kan ook worden gewerkt met open normen waarvan de concrete toepassing afhankelijk kan zijn van een nader afwegingsmoment. De geldende schaderegeling uit de Wro staat geregeld in de weg aan het maken van dergelijke plannen. Om de schaderisico’s te beheersen, worden vaak gedetailleerde plannen gemaakt omdat zo nauwkeurig de risico’s in beeld kunnen worden gebracht. Maar ook als bij voorbaat voor laagdynamische gebieden gedetailleerde plannen worden gemaakt, kan het risico op planschade een belemmering zijn om in beperkte mate nieuwe bouwmogelijkheden toe te staan. Afdeling 15.1 is er op gericht deze belemmering weg te nemen. In paragraaf 2.12.7 van deze memorie van toelichting wordt beschreven hoe deze belemmeringen worden weggenomen.
De reden dat het risico op planschade nu vaak in de weg staat het maken van globale en flexibele plannen in de weg staat, is onder meer gelegen in de wijze waarop de schade wordt vastgesteld. Op grond van de Wro wordt de schade vrijwel altijd bepaald aan de hand van een vergelijking tussen de maximale mogelijkheden van het oude en het nieuwe plan,ongeacht of deze maximale mogelijkheden zijn of worden gebruikt. Verder wordt de schade vastgesteld nadat het nieuwe bestemmingsplan onherroepelijk is. Gemeenten moeten planschade uitkeren voordat dat van de mogelijkheden van het nieuwe plan gebruik is gemaakt. Voor plannen waar bij vaststelling de initiatiefnemers onbekend zijn, is onzeker of de kosten van planschade volledig kunnen worden verhaald. Het gevolg van datde geldende regeling voor planschade is dat het risico op schade relatief zwaar drukt op kleinere ontwikkelingen als inbreidingslocaties, op herstructurering van bestaande woon- en buitengebieden, op transformaties van gebouwen en van stedelijke omgevingen in geval van krimp. Dit komt doordat grote reserveringen moeten worden gemaakt om theoretische planschaderisico’s af te dekken, terwijl de opbrengsten relatief gering zijn of niet aanwezig.
Aansluiten op stelselherziening
Naast de verbeterdoelstellingen van de Omgevingswet, moet de regeling voor nadeelcompensatie ook aansluiten op de stelselherziening die de Omgevingswet omvat. De Omgevingswet bevat met het oog op de stelselherziening een aantal (kern)instrumenten die hun eigen plaats hebben in de beleidscyclus van de wet (zie daarvoor paragraaf 1.3 van deze memorie van toelichting). Daarnaast is in de Omgevingswet een aantal keuzes gemaakt over de verdeling van taken en bevoegdheden over rijk, provincie, waterschap en gemeente. De rollen en verantwoordelijkheden zijn beschreven in hoofdstukken 2 tot en met 4 van de Omgevingswet.15 Dat leidt tot een aantal aanvullingen op de regeling voor nadeelcompensatie in de Awb die hierna in de paragrafen 2.1.2.3 tot en met 2.1.2.5 worden beschreven.
Alles bij elkaar is afdeling 15.1 er op gericht de overheid, initiatiefnemer en benadeelde vooraf meer duidelijkheid te bieden over de vraag in welke gevallen om schadevergoeding kan worden verzocht, wanneer daarom kan worden verzocht, welk orgaan het verzoek afwikkelt, wie de schadevergoeding uiteindelijk betaalt en wat de omvang van de schadevergoeding zal zijn. Duidelijkheid vooraf maakt een integrale en waar nodig flexibele aanpak van de fysieke leefomgeving beter mogelijk. Daarmee draagt afdeling 15.1 bij aan het bereiken van de verbeterdoelstellingen van de stelselherziening.
2.1.2.2 Verhouding afdeling 15.1 tot titel 4.5 Awb
De Awb voorziet in een algemene regeling voor nadeelcompensatie in titel 4.5 van die wet. Deze regeling is door het parlement aangenomen, maar nog niet in werking getreden.
De titel bevat algemene grondslagen voor de toekenning van nadeelcompensatie en zorgt daarmee voor vereenvoudiging en vermindering van de regeldruk. Titel 4.5 Awb bevat verder uniforme bepalingen over eisen die aan een verzoek om nadeelcompensatie worden gesteld (artikel 4:127), over de mogelijkheid tot het heffen van een recht voor de behandeling van een verzoek om nadeelcompensatie (artikel 4:128) en over de vergoeding van bijkomende schade en proceskosten (artikel 4:129). Verder staan er uniforme bepalingen in over de beslistermijn (artikel 4:130) en over de verjaringstermijn (artikel 4:131). Voor de burger leidt de regeling tot een laagdrempelige en inzichtelijke procedure voor nadeelcompensatie met rechtsbescherming bij de bestuursrechter.
Deze uitgangspunten sluiten aan bij de doelstellingen van de Omgevingswet. Het voorstel voor afdeling 15.1 neemt titel 4.5 Awb daarom tot uitgangspunt. Dat betekent dat de grondslagen en procedurele bepalingen van titel 4.5 Awb van toepassing zullen zijn op de toekenning van nadeelcompensatie op grond van de Omgevingswet. Titel 4.5 Awb zal voorafgaande of in ieder geval gelijktijdig met de Omgevingswet in werking treden.
De regeling in de Awb is nog niet in werking getreden, in afwachting van een wet die bestaande regelingen over nadeelcompensatie aanpast of intrekt. Tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel voor titel 4.5 Awb is bijvoorbeeld aangekondigd dat nadere keuzes over de aanpassing van de Wro en andere wetten aan de Awb worden gemaakt bij de Aanpassingswet nadeelcompensatie. Voor de wetten die opgaan in de Omgevingswet, zal niet deze Aanpassingswet voorzien in aansluiting op titel 4.5 Awb, maar het bestaande regime blijven gelden totdat de wetten opgaan in de Omgevingswet.
Het wetsvoorstel voor de Omgevingswet is ingediend nadat het parlement het voorstel voor de regeling in de Awb heeft aangenomen. De regeling in de Awb kon dan ook geen rekening houden met de doelstellingen van de Omgevingswet, de kerninstrumenten van de wet en de verdeling van taken en bevoegdheden tussen overheden op grond van deze wet. Het voorstel dat is opgenomen in afdeling 15.1, vult de regeling in de Awb daarom op een aantal punten aan.
Afdeling 15.1 zal gelden als een bijzondere regeling ten opzichte van titel 4.5 Awb, die de algemene regeling voor nadeelcompensatie bevat. Afdeling 15.1 heeft voorrang op de regeling in de Awb. Voor zover een aanvulling niet nodig is, wordt teruggevallen op de Awb. Dat is het geval bij de grondslag voor toekenning van nadeelcompensatie en de procedurele bepalingen die in de Awb zijn opgenomen (vgl. de artikelen 4:127 tot en met 4:131 Awb).
2.1.2.3 Reikwijdte van afdeling 15.1
De reikwijdte van afdeling 15.1 bevat ten opzichte van titel 4.5 Awb een duidelijke afbakening. Artikel 4:126, eerste lid, van de Awb bepaalt dat op grond van elk handelen door de overheid in het kader van een rechtmatige uitoefening van een haar toegekende taak of bevoegdheid om schadevergoeding kan worden verzocht. De regeling in de Awb biedt daarmee een brede grondslag voor verzoeken om nadeelcompensatie, zonder limitatieve lijst van schadeoorzaken. Dit kan goed werken in gevallen waar de overheid zowel uitvoerder als bevoegd gezag is én de uitvoering van de activiteiten geen langdurig of getrapt besluitvormingsproces (waarbij besluitvorming vaak via verschillende bestuurslagen verloopt) kent.
Voor besluitvorming in het omgevingsrecht (zoals gebiedsontwikkeling met diverse betrokken overheden of de voorbereiding van grote projecten) is de grondslag van de Awb echter te breed. De Awb biedt immers een grondslag om op elk moment in het besluitvormingsproces een verzoek in te dienen, dus bijvoorbeeld na het geven van een instructieregel door Rijk of provincie, bij de voorbereiding van besluiten, na het vaststellen van een omgevingsvisie of een uitspraak van een bestuurder. Verzoeken om nadeelcompensatie zijn dan al mogelijk als de integrale besluitvorming over nieuwe ontwikkelingen nog niet is afgerond. Dit kan ertoe leiden dat overheden zich belemmerd voelen om deze beleidsvoornemens kenbaar te maken, omdat zij vrezen dat dit tot nadeelcompensatie kan leiden. Nadeelcompensatie kan dan een transparant en interactief besluitvormingsproces belemmeren, terwijl het nu juist één van de doelstellingen van de Omgevingswet is om de burger in een vroeg stadium bij nieuwe ontwikkelingen te betrekken.
Het is niet uitgesloten dat een ruime reikwijdte voor verzoeken om nadeelcompensatie tot een aanzuigende werking van verzoeken leidt, waardoor de bestuurslasten worden vergroot. Het besluitvormingsproces zou met een ruime reikwijdte van afdeling 15.1 te veel worden belast door verzoeken om nadeelcompensatie, los van de vraag of de verzoeken tot het uitkeren van schade leiden.
Zonder een duidelijke afbakening van het moment waarop om nadeelcompensatie kan worden verzocht, dreigen overheid en burger in debat te raken over de vraag of al schade is ontstaan of dat schade zich pas op een later moment voordoet. Wanneer schade ontstaat door een omgevingsplan waarbij een instructieregel van het Rijk of de provincie is verwerkt, is het niet uitgesloten dat overheden voor de afhandeling van schadeverzoeken naar elkaar gaan verwijzen, waarvan de burger de dupe wordt.
Afdeling 15.1 bakent om deze redenen de besluiten of activiteiten af op grond waarvan om nadeelcompensatie kan worden verzocht. In artikel 15.1 staan de besluiten of activiteiten op grond waarvan om vergoeding van schade kan worden verzocht. Daarmee is zowel voor de burger als het bestuursorgaan duidelijk op welke besluiten of maatregelen een aanvraag om nadeelcompensatie kan worden gebaseerd en welk bestuursorgaan bevoegd is om het verzoek te behandelen. Uitgangspunt bij het aanwijzen van de schadeoorzaken is in de eerste plaats geweest dat het moet gaan om besluiten die rechten en verplichtingen voor burgers en bedrijven scheppen. Een omgevingsvisie of een instructieregel van Rijk of provincie is daarom niet als schadeoorzaak aangewezen. Deze stukken worden na een integrale afweging verwerkt in het omgevingsplan. Het omgevingsplan zet het beleid of de instructieregel om in rechten en verplichtingen voor burgers. In de onderstaande figuur is in de beleidscyclus van de Omgevingswet met lichtgekleurde pijl – in het kwart, linksonder van de cyclus – de plaats weergegeven van de besluiten en maatregelen die als schadeoorzaak gelden (zie paragraaf 1.3 van het algemeen deel van deze memorie van toelichting).
Het toepassingsbereik van de regeling wordt verder afgebakend in artikel 15.1, tweede en derde lid. Dit artikellid regelt in aanvulling op artikel 15.1 welke activiteit of welk besluit bepalend is voor de vraag of de rechtmatige uitoefening van een publiekrechtelijke bevoegdheid of taak tot nadeelcompensatie kan leiden. Artikel 15.1, tweede en derde lid, regelt dat de omgevingsvergunning en het projectbesluit ten opzichte van het omgevingsplan en andere vergunningen de exclusieve schadeoorzaak is.
Artikel 15.2 geeft nadere regels over het moment waarop een verzoek om nadeelcompensatie kan worden ingediend. Voor activiteiten die vergunningvrij mogelijk worden gemaakt op grond van regels in een omgevingsplan of een verordening die op grond van de Omgevingswet worden vastgesteld, is het omgevingsplan of de verordening de schadeoorzaak maar kan de aanvraag worden ingediend als met de activiteit wordt begonnen of dat aan het bevoegd gezag is gemeld. Gedacht kan worden aan het bouwen van een woning waarvoor geen vergunning is vereist, of het onderhoud aan een weg of aan een waterstaatswerk dat schade voor burgers of bedrijven schade veroorzaakt.
De afbakening van schadeoorzaken in artikel15.1 is ten opzichte van titel 4.5 van de Awb limitatief en exclusief. Dat volgt uit de aanhef van artikel 15.1, eerste lid. Dat betekent dat als een schadeoorzaak niet in één van dat artikel is opgenomen, niet alsnog langs de weg van de Awb om schade kan worden verzocht. Weliswaar is de reikwijdte in artikel 15.1 minder ruim dan het brede toepassingsbereik van titel 4.5 van de Awb, maar daarmee wordt duidelijk voor burgers, bedrijven, initiatiefnemers en overheden op grond van welk besluit en/of welke activiteit, wanneer en bij wie een verzoek om nadeelcompensatie kan worden ingediend.
De afbakening van het toepassingsbereik ten opzichte van titel 4.5 van de Awb heeft tot gevolg dat de regeling in afdeling 15.1 niet de vergoeding van schaduwschade regelt. Schaduwschade is het negatieve effect van de voorbereiding van een besluit of activiteit op de waarde van een onroerende zaak. Het besluit of de voorbereiding daarvan werpt als het ware zijn schaduw vooruit. Onder de huidige wetgeving komt deze vorm van schade niet voor vergoeding in aanmerking of is de burger afhankelijk van de houding van het bevoegd gezag. Bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel is onderzocht of voor schaduwschade een bijzondere regeling kan worden voorgesteld.
De afgelopen jaren is gebleken dat schrijnende gevallen in de praktijk vrijwel altijd worden opgelost. Daarvoor is een generieke regeling niet nodig. Daar komt bij dat een generieke regeling een vlotlopend en open planproces in de weg staat en een aanzuigende werking op schadeverzoeken kan hebben. Bovendien behoort een zekere periode van onzekerheid, die hoort bij elke besluitvormingsprocedure, tot het normaal maatschappelijk risico. Een regeling voor schaduwschade zou tevens de bestuurslasten verhogen. Ook zou bij een ruime regeling voor schaduwschade het geen zin meer hebben om de beslissing om de vergoeding van indirecte (plan)schade naar het moment van de activiteit te verschuiven. Op elk moment daarvoor kan dan immers al om schadevergoeding worden verzocht. Een regeling voor schaduwschade als gevolg van een lagere waarde van de onroerende zaak bij de verkoop van die zaak lost de bredere praktijk van klachten over schaduwschade tot slot niet op. Besloten is daarom geen generieke regeling voor schaduwschade op te nemen in de Omgevingswet. Voor schaduwschade moet de oplossing in de eerste plaats worden gezocht in beter omgevingsmanagement en snellere besluitvorming. Als de voorbereiding van besluitvorming sneller gaat, is de periode van onzekerheid veel geringer.
Het wetsvoorstel bevat een regeling waarbij de koper wordt geacht het risico niet te hebben aanvaard als hij aankoopt nadat het omgevingsplan is vastgesteld en de schadevergoeding wordt verlegd naar de vergunning of de activiteit. Hiermee zal de onzekerheid voor verkopers en kopers voor een deel kunnen worden weggenomen. Verwezen wordt naar paragraaf 2.1.2.7 van het algemeen deel van deze memorie van toelichting en naar de artikelsgewijze toelichting bij artikel 15.5 van het voorstel.
2.1.2.4 Bevoegd gezag
Artikel 15.7 bevat een nadere bepaling over het bevoegd gezag, als het besluit niet door een uitvoerend orgaan, maar door een regelgevend orgaan is genomen zoals de raad van een gemeente als hij het omgevingsplan vaststelt.
Titel 4.5 van de Awb gaat ervan uit dat het orgaan dat het schadeveroorzakende besluit heeft genomen, ook het orgaan is dat op het schadeverzoek beslist. Voor de Omgevingswet zou dat bijvoorbeeld betekenen dat niet burgemeester en wethouders, maar de raad beslist op verzoeken om schadevergoeding als deze het gevolg zijn van het omgevingsplan. Deze lijn is per 1 september 2005 met de wet van 8 juni 2005 (Spoedwet planschade; Stb. 2005, 305) verlaten voor planschadeverzoeken. Ook in andere wettelijke regelingen en nadeelcompensatieregelingen wordt de bevoegdheid om te beslissen aan een uitvoerend bestuursorgaan toegekend. Daarbij kan worden gedacht aan artikel 15.20 van de Wm, artikel 4.2 van de Wabo of artikel 26 van de Ontgrondingenwet.
Uitgangspunt van het voorstel is dat de bevoegdheid om te beslissen op aanvragen om schadevergoeding op grond van afdeling 15.1, wordt toebedeeld aan een uitvoerend bestuursorgaan. Dat uitgangspunt wordt ook gevolgd als de schade wordt veroorzaakt door regels die in een omgevingsplan, waterschapsverordening of omgevingsverordening zijn opgenomen die door de raad van een gemeente, het algemeen bestuur van een waterschap of provinciale staten zijn vastgesteld. Dit betekent bijvoorbeeld dat als het algemeen bestuur een waterschapsverordening vaststelt, het dagelijks bestuur de schade afwikkelt die daarvan het gevolg is.
Afhandeling door een uitvoerend bestuursorgaan in plaats van het regelgevende orgaan is doorgaans efficiënter en sneller. Dit is ook in lijn met de uitgangspunten van de Omgevingswet, waar de besluiten ter uitvoering van beleid of regelgeving, zoals de verlening van omgevingsvergunningen, zijn toebedeeld aan burgemeester en wethouders, het dagelijks bestuur van het waterschap, het college van gedeputeerde staten of aan de minister. Het voorstel bevat ook zogenoemde overname- en adoptiebevoegdheden. Daardoor kan de afwikkeling van schade door een projectbesluit van Rijk of provincie voor bijvoorbeeld de aanleg van een weg, vrijwillig of verplicht in handen worden gesteld van Rijk, provincie of van een openbaar lichaam dat specifiek voor de schadeafwikkeling is ingesteld. Voor de burger heeft dat als voordeel dat die bij één loket terecht kan. Met bijvoorbeeld het schadeschap Schiphol zijn in dat verband goede ervaringen opgedaan. In het artikelsgewijze deel van deze memorie van toelichting worden deze bevoegdheden verder toegelicht.
2.1.2.5 Schadevergoedingsovereenkomst en afdwingbaar kostenverhaal
Titel 4.5 van de Awb bevat niet de bevoegdheid om de schadevergoeding te verhalen op de initiatiefnemer die baat heeft bij een nieuwe ontwikkeling. In dergelijke gevallen is het redelijk dat de kosten die zijn gemoeid met de vergoeding van nadeelcompensatie geheel of gedeeltelijk op de initiatiefnemer kunnen worden verhaald. In de praktijk worden deze kosten verhaald op de initiatiefnemer via een overeenkomst. Voor planschade heeft de Hoge Raad in het verleden geoordeeld dat het sluiten van deze overeenkomsten niet rechtsgeldig is en de overeenkomsten daarom nietig zijn (vgl. het arrest van 2 mei 2003, LJN: AF2848, NJ 2003, 485). Daarop is bij wet van 8 juni 2005 (Stb. 2005, 305) in artikel 49a van de Wet op de Ruimtelijke Ordening een wettelijke grondslag voor het sluiten van de overeenkomsten geschapen, die in de Wro in artikel 6.4a is gecontinueerd.
Komt het niet tot een overeenkomst, dan kan in de geldende wet- en regelgeving het verhaal van planschade worden afgedwongen via afdeling 6.4 van de Wro (grondexploitatie). Afdeling 6.4 van de Wro is echter gericht op kostenverhaal bij gemeentelijke gebiedsontwikkeling. Ook op andere terreinen kan behoefte bestaan aan afdwingbaar – publiekrechtelijk – kostenverhaal. Een bekend voorbeeld daarvan onder de geldende wet- en regelgeving is artikel 7.17, eerste lid, van de Waterwet. Als schade voor vergoeding in aanmerking komt vanwege een nieuwe ontwikkeling op initiatief van een particulier, kan het redelijk zijn de kosten die daarmee gepaard gaan te verhalen op de initiatiefnemer.
Dit wetsvoorstel regelt niet een generieke bevoegdheid om de vergoeding voor nadeelcompensatie op de initiatiefnemer te verhalen die baat heeft bij de nieuwe ontwikkeling. De generieke regeling voor kostenverhaal van overheden op burgers die via de Aanvullingswet grondeigendom in hoofdstuk 13 van de Omgevingswet wordt opgenomen, zal zo worden ingericht dat zij voorziet in de bevoegdheid van het bevoegd gezag om de schadevergoeding en de daarmee gepaard gaande kosten op de initiatiefnemer te verhalen voor zover hij baat heeft bij de nieuwe ontwikkeling.
Het verhaal van kosten in verband met een vergoeding voor nadeelcompensatie is zowel privaatrechtelijk als publiekrechtelijk een bevoegdheid. Met de nieuwe ontwikkeling die schade veroorzaakt, kunnen zowel particuliere als algemene belangen gemoeid zijn, ongeacht de vraag of het bevoegd gezag ambtshalve of op verzoek van de initiatiefnemer met de nieuwe ontwikkeling heeft ingestemd. De regeling biedt het bevoegd gezag de mogelijkheid om tot een redelijke verdeling van de kosten te komen.
Kostenverhaal zal mogelijk zijn, voor zover de vergoeding voor nadeelcompensatie toe te rekenen is aan de activiteit van de initiatiefnemer en hij daar baat bij heeft.
2.1.2.6 Andere aanvullingen in verband met de Omgevingswet
Zoals hierboven al is toegelicht sluit het voorstel aan bij de verbeterdoelen van de Omgevingswet. Hieronder wordt toegelicht op welke punten afdeling 15.1 titel 4.5 Awb aanvult en in hoeverre deze aanvulling aansluit bij de doelstellingen van de Omgevingswet. Afdeling 15.1 regelt in aanvulling op titel 4.5 Awb de volgende punten:
– Vaststellen schade bij het verrichten van activiteiten (artikel 15.4)
– Risicoaanvaarding (artikel 15.5)
– Wettelijk forfait voor het normale maatschappelijke risico (artikel 15.6)
Verleggen en vaststellen schade
Met het voorstel voor artikel 15.2 wordt ten opzichte van de geldende wetgeving de beweging gemaakt om het moment te verleggen dat een verzoek om schade kan worden ingediend voor schade die ontstaat door ontwikkelingen in de omgeving van een perceel van de benadeelde (indirecte schade). Daarmee verschuift het schademoment van de vaststelling van een omgevingsplan naar het moment dat de vergunning voor de ontwikkeling wordt verleend of daadwerkelijk in de omgeving wordt gebouwd. Het is op het moment van vaststellen van een omgevingsplan nog niet duidelijk van welke mogelijkheden in het omgevingsplan gebruik wordt gemaakt. Het omgevingsplan zal in veel gevallen alleen de kaders geven waarbinnen mag worden gebouwd, maar geen blauwdruk zijn voor nieuwe ontwikkelingen. Op het moment van vergunningverlening, melding of het maken van een begin met de activiteit, is wel vast te stellen of en, zo ja, in hoeverre schade zal optreden. Door het moment dat een schadeverzoek kan worden ingediend in de tijd te verleggen, sluit de mogelijke schadevergoeding aan op wat in de werkelijkheid wordt gebouwd en wat dus daadwerkelijk de omvang van de schade is.
Het voorstel van de regeling voor nadeelcompensatie neemt verder tot uitgangspunt dat indirecte schade, wordt vastgesteld aan de hand van een vergelijking tussen de waarde van de onroerende zaak voor en na het uitvoeren van de activiteit. De bepaling van de schade sluit daarmee aan op de waarde die de onroerende zaak in werkelijkheid heeft. Dat zal voor de burger de inzichtelijkheid in de afhandeling van een verzoek om nadeelcompensatie vergroten. Vaak wordt de huidige praktijk, waar de schade wordt vastgesteld aan de hand van het oude en het nieuwe planologische regime, door overheid en burger als complex ervaren. Hierna in paragraaf 2.1.2.9 en in de artikelsgewijze toelichting bij artikel 15.4 wordt nader ingegaan op de gevallen waarin de waardedaling aan de hand van de feitelijke situatie wordt vastgesteld en welke informatie daarvoor kan worden gebruikt.
Actieve risicoaanvaarding
In de huidige rechtspraak bestaat geen aanspraak op planschade als de benadeelde ten tijde van de aankoop van een onroerende zaak had kunnen weten dat een bestemmingsplan in voor hem ongunstige zin zou kunnen wijzigen. De nadelige ontwikkeling moet dan wel zijn vastgelegd in een concreet en openbaar gemaakt beleidsvoornemen waarin de nadelige ontwikkeling is beschreven. Het beleidsvoornemen hoeft geen formele status te hebben, maar burgers moeten er wel kennis van kunnen nemen. Reden daarvan is dat de koper op dat moment rekening kon houden met de nadelige ontwikkeling en deze ontwikkeling in de aankoopprijs kan verdisconteren. Deze rechtspraak is gecodificeerd in artikel 4:126, tweede lid, aanhef en onder a, van de Awb, waarin is bepaald dat schade in elk geval voor risico van de aanvrager blijft voor zover hij het risico van het ontstaan van de schade heeft aanvaard.
Nadat een omgevingsplan is vastgesteld zal het voor burgers naar verwachting langer duren dan nu het geval is bij het bestemmingsplan voordat duidelijk wordt of indirecte schade voor vergoeding in aanmerking komt. Bij de vaststelling van het omgevingsplan is nog niet duidelijk in hoeverre gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden die het omgevingsplan biedt. Dat betekent dat niet bij vaststelling van het plan, maar bij het moment van het concrete initiatief om tegemoetkoming kan worden verzocht. Dat zou een verkoper van een pand (bovenmatig) kunnen benadelen. In die gevallen is het niet redelijk om aan de benadeelde tegen te werpen dat hij had kunnen voorzien dat zich voor hem ongunstige wijzigingen kunnen voordoen.
In het wetsvoorstel zal daarom voor de gevallen waarbij de schadevergoeding wordt verlegd naar de vergunning of de activiteit, een regeling worden opgenomen dat de koper het risico niet heeft aanvaard als hij aankoopt na vaststelling van het omgevingsplan. Het is als het ware de keerzijde van de beweging om de schadevergoeding te verleggen. Het recht op schadevergoeding blijft behouden en gaat over op de koper. Naar verwachting zal dat mogelijke waardedrukkende effecten grotendeels beperken. De nadelige gevolgen van het verleggen worden daarmee voor een groot deel weggenomen.
Tegelijkertijd ontstaat zo een stelsel van nadeelcompensatie dat zich meer richt op wat er in werkelijkheid gebeurt. Een wel gehoorde klacht over het geldende stelsel voor planschade is dat door de actieve risicoaanvaarding schade die wel wordt geleden, niet wordt vergoed. Andersom gebeurt het ook dat door theoretische mogelijkheden van het bestemmingsplan te vergoeden, schade die niet wordt geleden, wel wordt vergoed. De beweging om het verzoek om nadeelcompensatie te verleggen van omgevingsplan naar activiteit, in combinatie met het niet aannemen van actieve risicoaanvaarding in die gevallen, draagt bij aan het wegnemen van deze klachten.
Passieve risicoaanvaarding
Van passieve risicoaanvaarding is sprake wanneer de verzoeker geen gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheden een toegelaten functie te realiseren en daardoor zelf het risico heeft gecreëerd dat die functie zou kunnen komen te vervallen.
In afdeling 15.1 van dit wetsvoorstel wordt in aanvulling op de regeling in de Awb concreet geregeld wanneer passieve risicoaanvaarding kan worden tegengeworpen bij het beëindigen of wijzigen van onbenutte functies die aan een locatie zijn toebedeeld.
Onder het geldende recht gaat het bevoegd gezag vaak terughoudend om met het beëindigen of wijzigen van onbenutte bouw- en gebruiksmogelijkheden die een bestemmingsplan biedt, omdat het vreest dat het geconfronteerd wordt met (plan)schadeclaims. Dit komt omdat het op grond van de huidige lijn in de jurisprudentie de voorwaarden waaronder passieve risicoaanvaarding kan worden tegengeworpen in het concrete geval niet vastliggen. Hierdoor is het voor het bevoegd gezag onvoldoende zeker of en wanneer passieve risicoaanvaarding bij het beëindigen of wijzigen van onbenutte functies kan worden tegengeworpen.
De voorgestelde regeling heeft tot doel om de voorspelbaarheid en inzichtelijkheid te verbeteren wanneer passieve risicoaanvaarding kan worden tegengeworpen. Zij concretiseert de voorwaarden voor passieve risicoaanvaarding. Dit biedt enerzijds meer duidelijkheid en zekerheid voor burgers en bedrijven over passieve risicoaanvaarding en anderzijds biedt dit het bevoegd gezag bij het vaststellen van een omgevingsplan meer inzicht in de schaderisico’s. Daardoor kan het betere keuzes maken bij het toepassen van de afwegingsruimte. Dit is onder meer van belang bij het tegengaan van overcapaciteit (van bijvoorbeeld kantoren of winkels) of van leegstand in krimpregio’s. De artikelsgewijze toelichting gaat nader in op de voorwaarden waaronder een functie kan worden gewijzigd of beëindigd zonder dat aanspraak op nadeelcompensatie bestaat.
Wettelijk forfait voor het normale maatschappelijke risico
In principe wordt elke burger geacht zijn eigen schade te dragen en ermee rekening te houden dat de overheid zo nu en dan ingrepen doet in de infrastructuur en de omgeving. Alleen schade voor ingrijpende en grote projecten en abnormaal hoge schade komt voor vergoeding in aanmerking. Dit is vastgelegd in het ‘beginsel van gelijkheid voor openbare lasten’ (‘égalité devant les charges publiques’), ook wel afgekort tot het ‘égalitébeginsel’, dat ten grondslag ligt aan titel 4.5 Awb. Volgens dit beginsel komt schade alleen voor vergoeding in aanmerking als die uitgaat boven het normale maatschappelijke risico (‘abnormale last’) en een benadeelde in vergelijking met anderen onevenredig zwaar treft (‘speciale last’). Bij elk verzoek om nadeelcompensatie wordt op grond van dit beginsel beoordeeld of, en zo ja, in hoeverre een bedrag in mindering wordt gebracht op de schadevergoeding, omdat alleen bovenmatige schade voor vergoeding in aanmerking komt.
Van deze grondslag kan bij bijzondere wet of wettelijk voorschrift niet worden afgeweken. Wel bestaat de mogelijkheid om via bijzondere wetten, beleidsregels of andere regels de inhoud van het begrip normale maatschappelijke risico in te vullen om daarmee de voorspelbaarheid van procedures over nadeelcompensatie te vergroten. In de Wro en in geval van nadeelcompensatie vanwege infrastructurele werken wordt gewerkt met een forfait, drempels of kortingen. Titel 4.5 van de Awb bevat geen forfait en werkt de criteria niet uit die gelden voor toepassing van het égalitébeginsel. De uitkomst van een schadeprocedure is daardoor niet goed te voorspellen.
De onvoorspelbare uitkomst van procedures over nadeelcompensatie is in de praktijk een belemmering voor gebiedsontwikkeling. De Wro kent op dit moment een wettelijk forfait van in ieder geval 2% van de waarde van een onroerende zaak. Beneden dat percentage bestaat geen aanspraak op compensatie van geleden nadeel. Weliswaar zorgt dat forfait voor enige duidelijkheid, maar het stelt in de praktijk alleen zeker dat kleinere schades niet voor vergoeding in aanmerking komen. De aftrek wegens het normale maatschappelijke risico kan ook hoger zijn. In concrete gevallen beoordeelt uiteindelijk de rechter welk percentage passend is. Door gebruik van een laag percentage, moet het bevoegd gezag steeds motiveren waarom de schade niet abnormaal is. In de rechtspraak zijn criteria ontwikkeld om te beoordelen welk percentage van de schade niet voor vergoeding in aanmerking komt. De criteria voor de aftrek worden in de rechtspraak consequent toegepast en zijn op zich duidelijk, maar de uitkomsten bij toepassing hiervan in het concrete geval zijn niet voorspelbaar omdat de criteria interpretatieruimte bevatten. Een forfait houdt in dat in alle gevallen een aftrek op de schadevergoeding wordt toegepast. Het forfait draagt bij aan de voorspelbaarheid over de uitkomsten van een nadeelcompensatieprocedure, aan de rechtszekerheid en aan een gelijke toepassing van het normale maatschappelijke risico.
Daarmee is vooraf duidelijk welk deel van de schade in ieder geval niet voor vergoeding in aanmerking komt. De hoogte van het forfait (5%) wordt toegelicht in het artikelsgewijze deel van deze memorie van toelichting. Een wettelijk forfait zorgt ervoor dat in alle gevallen een aftrek wordt toegepast. Een forfait van 5% in alle gevallen is substantieel, maar past bij het uitgangspunt dat alleen een abnormale en speciale last voor schadevergoeding in aanmerking komt. Burgers dragen daarmee in gelijke mate de lasten van nieuwe ontwikkelingen.
2.1.2.7 Integratie van bestaande wettelijke schaderegelingen
Een aantal wettelijke regelingen dat opgaat in de Omgevingswet kent een aparte regeling waarin procedurele en/of materiële regels zijn opgenomen voor vergoeding van schade of nadeelcompensatie vanwege een rechtmatig besluit op grond van de desbetreffende regeling. Het gaat steeds om vergoeding van schade als gevolg van een in die wettelijke regeling aangewezen besluit, voor zover die niet redelijkerwijs ten laste van de benadeelde behoort te blijven. De volgende wettelijke bepalingen gaan op in afdeling 15.1 over nadeelcompensatie:
– Ontgrondingenwet (artikelen 26 t/m 28)
– Spoedwet wegverbreding (artikel 17)
– Tracéwet (artikel 22)
– Waterwet (artikelen 7.14 tot en met 7.16 en 7.18 )
– Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (artikelen 4.2 en 4.3)
– Wet ruimtelijke ordening (artikelen 6.1 t/m 6.7)
– Mijnbouwwet (artikel 40, elfde lid)
– Monumentenwet 1988 (artikelen 22 t/m 29 en 58)
– Wet luchtvaart (voor zover de daarin genoemde besluiten opgaan in de Omgevingswet)
– Wet milieubeheer (artikelen 15.20 t/m 15.23, voor zover de daarin genoemde besluiten opgaan in de Omgevingswet)
Op de wetten die (vooralsnog) niet opgaan in de Omgevingswet, maar wel betrekking kunnen hebben op de fysieke leefomgeving, zoals de Wegenwet of de Wegenverkeerswet 1994, wordt titel 4.5 van de Awb van toepassing. Als een bedrijf bijvoorbeeld schade lijdt als gevolg van een wegreconstructie die wordt uitgevoerd op grond van een verkeersbesluit, kan op grond van titel 4.5 van de Awb om nadeelcompensatie worden verzocht. Afdeling 15.1 is daar niet op van toepassing.
Sommige wetten gaan gedeeltelijk op in de Omgevingswet. Een voorbeeld daarvan is de Wet luchtvaart. Reden hiervoor is dat de verkeerskundige aspecten van een besluit op grond van de Wet luchtvaart en de effecten die zo’n besluit heeft op de fysieke leefomgeving niet of nauwelijks van elkaar zijn te scheiden. De Wet luchtvaart wordt daarom maar ten dele geïntegreerd in de Omgevingswet. Bij het wetsvoorstel voor de Omgevingswet is deze keuze toegelicht. Dit voorstel volgt voor nadeelcompensatie deze lijn. Dat betekent dat wanneer de schade het gevolg is van een besluit op grond van de Wet luchtvaart, om vergoeding daarvan kan worden verzocht op grond van de regeling in de Wet luchtvaart. Is de schade het gevolg van één van de besluiten op grond van de Omgevingswet, zoals de vergunning voor de omgevingsplanactiviteit in afwijking van het omgevingsplan, of een vergunning voor een beperkingengebiedactiviteit, dan kan om vergoeding
26
daarvan worden verzocht op grond van afdeling 15.1 van deze wet. Elders in dit wetsvoorstel is de aangepaste schaderegeling voor de Wet luchtvaart opgenomen.
2.1.2.8 De behandeling van een verzoek om nadeelcompensatie in de praktijk
Ten opzichte van de bestaande wet- en regelgeving zal dit voorstel een aantal wijzigingen aanbrengen in de behandeling van een aanvraag om nadeelcompensatie. Hieronder wordt op hoofdlijnen geschetst hoe de behandeling van een aanvraag om nadeelschadevergoeding verloopt van indiening tot de beslissing op de aanvraag. Tijdens de consultatiefase zal met diverse deskundigen de behandeling van een aanvraag op grond van de nieuwe regeling worden nagebootst om na te gaan of de behandeling van de aanvraag in de praktijk belemmeringen oplevert.
Waarvoor kan een aanvraag om nadeelcompensatie worden ingediend?
In dit voorstel zijn de schadeveroorzakende besluiten en regels limitatief opgesomd in artikel 15.1, eerste lid. Alleen schade als gevolg van de in dat lid genoemde besluiten en regels kan voor vergoeding in aanmerking komen. Er wordt bijvoorbeeld geen schadevergoeding toegekend als gevolg van een ontwerp van een omgevingsplan.
De aanvraag wordt ingediend bij het uitvoerende bestuursorgaan van het provincie, waterschap of gemeente. Als bijvoorbeeld de schade wordt veroorzaakt door het omgevingsplan, is niet de gemeenteraad maar het college van burgemeester en wethouders bevoegd om de aanvraag om nadeelcompensatie te behandelen.
Moment van indiening van de aanvraag om nadeelcompensatie
Als geen vergunning is vereist voor het uitvoeren van een activiteit, maakt artikel 15.2 onderscheid in activiteiten waarvoor een meldingsplicht geldt en activiteiten waarvoor geen meldingsplicht geldt. In het eerste geval kan de benadeelde een aanvraag indienen nadat de activiteit aan het bevoegd gezag is gemeld, bijvoorbeeld de bouw van een woning. In het tweede geval kan een aanvraag worden ingediend op het moment dat met de activiteit is begonnen, bijvoorbeeld onderhoud of reconstructie van een weg waarvoor geen verkeersbesluit of projectbesluit wordt genomen.
Het voorgenomen Besluit activiteiten leefomgeving bevat diverse meldingsplichten. Ook in het voorgenomen Besluit bouwwerken leefomgeving zijn meldingsplichten opgenomen. Eén daarvan is de informatieplicht aan het bevoegd gezag dat met de bouw van een bouwwerk is begonnen. Voor een groot deel van de vergunningvrije activiteiten gelden meldingsplichten op grond van de hiervoor genoemde voorgenomen amvb’s. Voor een beperkt deel van de vergunningvrije activiteiten is dat niet het geval. Tijdens de consultatiefase zal de mogelijkheid worden verkend van een algemene informatie- c.q. meldingsplicht bij vergunningvrije activiteiten, zodat ook voor de feitelijke afronding van dergelijke activiteiten voldoende inzicht bestaat in de aard en omvang van de activiteit. Denkbaar is dat de datum van ontvangst van een voor derden kenbare informatieplicht gaat gelden als peildatum waarop de schade wordt vastgesteld.
Indieningsvereisten aanvraag om schadevergoeding
De eisen waaraan een aanvraag om schadevergoeding dient te voldoen, zijn opgenomen in artikel 4:127 van de Awb en in artikel 4:2, tweede lid, van de Awb. Aan deze artikelen kan geen algemene verplichting worden ontleend dat de benadeelde bij zijn aanvraag een deskundigenrapport moet aanleveren. Veelal zal met een korte, niet door een deskundig opgestelde onderbouwing kunnen worden volstaan. In meer complexe gevallen waar is verzocht om compensatie van inkomens- en omzetderving zal de aanvrager jaarstukken en andere financiële boekgegevens dienen te verstrekken. Op grond van artikel 3:2 van de Awb dient het bestuursorgaan te beoordelen of de benadeelde voldoende gegevens en bescheiden heeft verstrekt om op zijn aanvraag te kunnen beslissen en het besluit op de aanvraag om nadeelcompensatie zorgvuldig voor te bereiden. Dat betekent dat als een deskundigenadvies nodig is om de schade vast te stellen, het bevoegd gezag verantwoordelijk is voor een deugdelijk advies. Dat kan een advies van een deskundige die het zelf heeft benoemd, maar kan ook een advies zijn dat bij de aanvraag is overgelegd.
Heffen recht
Het bevoegd gezag kan tot een bedrag van maximaal € 500 een recht heffen voor behandeling van de aanvraag om nadeelcompensatie als bij wettelijk voorschrift, bijvoorbeeld bij gemeentelijke verordening of ministeriële regeling, de bevoegdheid is toegekend om dat recht te heffen (artikel 4:128 Awb).
Schadebegroting
Schade die het gevolg is van beëindiging van een functie of een nadelige wijziging van een regel of voorschrift in een omgevingsplan onderscheidenlijk een omgevingsvergunning (directe schade), wordt begroot aan de hand van een vergelijking tussen het oude en nieuwe rechtsregime. Voor directe schade blijft ten opzichte van de Wro een vergelijking tussen de maximale mogelijkheden van het oude en het nieuwe besluit behoudens uitzonderingen in stand.
Op grond van artikel 15.4 dient de omvang van de schade als gevolg van ontwikkelingen in de omgeving van het perceel van de benadeelde (indirecte schade) te worden vastgesteld aan de hand van feitelijke situatie voor en na de bekendmaking van de omgevingsvergunning of het projectbesluit, onderscheidenlijk voor en na de afronding van de nadelige activiteit. Het wetsvoorstel stelt geen voorwaarden aan de wijze waarop de schade dient te worden begroot. Ten opzichte van de Wro en het Besluit ruimtelijke ordening geldt niet meer de verplichting dat elke beslissing op een aanvraag om nadeelcompensatie van een deskundigenadvies moet zijn voorzien. Als de schade bestaat uit waardedaling van een onroerende zaak, kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt van de vaststelling van de WOZ-waarden door de gemeenten, als deze op het moment van beoordeling van een verzoek om nadeelcompensatie voor de toepasselijke peildata beschikbaar zijn. De WOZ-waarden worden vastgesteld aan de hand van de feitelijke situatie op de waardepeildatum aan de hand van objectkenmerken (bv. vrijstaand huis, omvang perceel, woonoppervlakte, ligging, wijk, dakkapel, aanbouw, garage, isolatie, etc.). Voor niet-woningen zijn er methodes die aansluiten bij het object, zoals de huurwaarde kapitalisatiemethode en het bepalen van de vervangingswaarde (bijvoorbeeld bij oude of historische objecten). Ook andere algemeen beschikbare gegevens over de waarde van woningen in open databanken, zoals de waarden die in het Kadaster zijn opgenomen, kunnen worden gebruikt.
Beoordeling aanvraag
Na de vaststelling van de schade zal het bevoegd gezag beoordelen of de aanvrager aanspraak maakt op nadeelcompensatie. De aanvullingen op de Awb wat betreft risicoaanvaarding en het normale maatschappelijke risico zijn hiervoor in de toelichting besproken.
Beslistermijn
Op grond van artikel 4:130 van de Awb bedraagt de beslistermijn wat betreft de beslissing op de aanvraag om schadevergoeding acht weken. Als een onafhankelijke adviescommissie is ingesteld om advies uit te brengen over de beslissing op aanvraag, bedraagt de beslistermijn in beginsel zes maanden. Deze termijnen kunnen eenmaal met ten hoogste acht weken respectievelijk zes maanden worden verlengd.