Vervallen bouw- en/of gebruiksmogelijkheid

Bij het vervallen van bouw- en/of gebruiksmogelijkheden gaat het om directe planschade. Een nadelige wijziging op het eigen perceel. Indien een bouw- gebruiksmogelijkheid komt te vervallen dan is in beginsel sprake van een planologische verslechtering. In beginsel zal er tevens sprake zijn van schade. Daarbij geldt overigens wel, dat anders dan bij schade ten gevolge van een planologische ontwikkeling op naburige percelen het geval is (zie bijvoorbeeld de uitspraken van de Afdeling van 20 mei 2005 in zaak nr. 200407509/1 en 11 juli 2007 in zaak nr. 200605999/1), bij directe planschade een rol speelt in hoeverre de maximale mogelijkheden van het oude planologische regime rendabel zijn, dat wil zeggen dat realisering daarvan niet tot een nadeliger vermogenspositie zal leiden. Zie ook AbRS 8 september 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BN6181. Vervolgens dient aan de orde gesteld te worden of het vervallen van een bouw- gebruiksmogelijkheid al dan niet voor rekening van de gelaedeerde dient te blijven. Indien door een rechthebbende verwijtbaar wordt stilgezeten blijft de daaruit voortvloeiende schade in beginsel voor eigen rekening. Het enkele stilzitten en dus het niet gebruik maken van de bouw- gebruiksmogelijkheid is niet voldoende om van risico-aanvaarding te spreken. Daartoe is tevens van betekenis of het in de lijn der verwachtingen lag dat de planologische inzichten ten aanzien van het perceel zich zouden wijzigen. Naar mate duidelijk wordt dat de planologische inzichten zich wijzigen en het meer in de lijn der verwachting komt te liggen dat deze gewijzigde inzichten zich zullen vertalen in een verslechtering van de planologische mogelijkheden moeten concrete pogingen in het werk zijn gesteld om de (nog) aanwezige mogelijkheden te benutten. Het moet dan wel gaan om pogingen, bouwplannen, met een voldoende realiteitsgehalte.
Dat gelaedeerde op grond van persoonlijke omstandigheden van hemzelf of van zijn rechtsvoorganger niet in staat was om zijn de bouw- gebruiksmogelijkheden niet te verzilveren doet hieraan niets af. Andere dan persoonlijke omstandigheden aan de zijde van de gelaedeerde kunnen met zich meebrengen dat geen sprake is van passieve risicoaanvaarding. Ook kan door handelen of nalaten aan de zijde van de overheid de passieve risicoaanvaarding doorbroken worden.

Uit onder meer AbRS 10 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2359, r.o. 5.1 volgt dat in geval van vervallen bouwmogelijkheden een concrete poging bestaat in het indienen van een bouwplan dat zodanig is uitgewerkt dat het zich laat beoordelen op passendheid binnen het bestemmingsplan en dat in beginsel past binnen de bestaande mogelijkheden van het bestemmingsplan. Indien de vervallen bouwmogelijkheden ruimer waren dan de mogelijkheden die in het ingediende bouwplan zijn benut, wordt het vervallen van de ruimere bouwmogelijkheden geacht passief te zijn aanvaard. Vergelijk de uitspraak van de Afdeling van 28 september 2016, onder 5.33-5.36 (ECLI:NL:RVS:2016:2582).

Verval van gebruiksmogelijkheden. Indien voor een onroerende zaak geldt dat de bestemming meerdere gebruiksmogelijkheden toelaat dan geldt dat bij een dreigend verval van deze gebruiksmogelijkheden van  een redelijk denkend en handelend eigenaar in ieder geval kan worden verlangd dat hij een concrete poging heeft ondernomen om een van de vervallen gebruiksmogelijkheden te benutten. De omstandigheid dat hij ruime, elkaar uitsluitende mogelijkheden heeft, betekent niet dat hij, om te voorkomen dat hem passieve risicoaanvaarding kan worden tegengeworpen, niet gehouden is concrete pogingen in welke richting dan ook te ondernemen. Uit de uitspraak van 28 september 2016 kan worden afgeleid dat, als een eigenaar een concrete poging tot verwezenlijking van inmiddels vervallen planologische mogelijkheden heeft ondernomen, in beginsel alleen voor de bij die poging beoogde bouw- en gebruiksmogelijkheden geen passieve risicoaanvaarding kan worden tegengeworpen. AbRS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2541.

Verschoonbaar stilzitten.
Een gelaedeerde kan niet worden verweten dat hij heeft stilgezeten indien hij of zij redelijkerwijs niet in staat was om actie te ondernemen of als dat om andere redenen niet in redelijkheid van hem verlangd kon worden. Het gedurende langere tijd niet vrijelijk kunnen beschikken over de eigen onroerende zaak is in de jurisprudentie enkele malen als verschoonbaar gekwalificeerd.

Zie bijvoorbeeld AbRS 16 maart 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BP7753 (aanvrager slechts mede-eigenaar en bovendien gronden belast was met een recht van vruchtgebruik).
AbRS 26 september 2018, ECLI:NL:RVS:2018:3133, Amsterdam (onroerende zaak voor meerdere jaren verhuurd.
AbRS 13 augustus 2014, ECLI:NL:RVS:2014:3005, Pijnacker-Nootdorp (aanvrager enkel bloot eigenaar, erfpacht).
AbRS 3 februari 2016, ECLI:NL:RVS:2016:222, Texel.
AbRS 7 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:427, Enkhuizen.
AbRS 6 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3305, Delft

Niet verschoonbaar stilzitten.
AbRS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2541, Deurne (Verhuur; einde huurovereenkomst in zicht). AbRS 21 augustus 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2799, Sittard-Geleen (uit te werken bestemming met een bouwverbod geen geldige reden  om geen concrete poging te doen om de mogelijkheden die de uitwerkingsregels bieden te benutten).

Zie de relevante subtrefwoorden.

Jurisprudentie